  |
Hé, dat wist ik niet... |  |
 Tips en wetenswaardigheden Gebruik het vaartips-zoekveld wanneer je iets niet kunt vinden. Geen zoekveld? Klik dan op het huisje (home) rechtsboven. |
|
| Jacht | In de pleziervaart wordt voor motorboot al gauw het woord "jacht" gebruikt met de bedoeling daar een fraai schip mee aan te duiden. Scheepsbouwers in het hogere segment van de markt noemen hun aanbod zelfs "yachts". De benaming komt uit de zeiltijd waar jacht gebruikt werd als de zefstandige vorm van jagen. Het was de 16e eeuwse benaming voor kleine snelle oorlogsschepen en afgeleid van het "jagen" of "jacht maken" op een ander schip. In diezelfde tijd werd jacht echter ook gebruikt als aanduiding voor elk klein zeegaand schip (80 tot 100 ton) en vanaf de 17e eeuw ook voor speeljachten op binnenwater. In 1914 noemde Jac van Ginneken een jacht dan ook "een vaartuig voor vooral uitspanningstochten". De Maritieme Encyclopedie van 1972 heeft het over: "Motorboten met kajuitopbouw die door hun grootte of door de vorm van romp en opbouw zeewaardig zijn en waarvan het uiterlijk een duidelijke jacht-allure vertoont". We kennen tegenwoordig ook de verzamelnaam "ronde en platbodemjachten" afgeleid van de oud-Nederlandse typen vissers- en vrachtschepen die met ronde kim werden gebouwd, zoals boeier, jol, lemsteraak, tjalk en schepen met een hoekige kim en platte bodem. De aanduiding "jacht" is dus vogelvrij en naar eigen goeddunken te gebruiken. |
| Jackstay | Stang aan de bovenkant van de ra, waaraan het zeil wordt opgebonden en tevens dient als handreling voor de bemanning bij het bergen of reven van de zeilen. Verwant: paard, grommer en uitenteren. |
Jacobsstaf |
Graadstok of graadboog. Zeer oude manier [15e eeuw] van plaatsbepaling met de zon vooraan. Reeds bij de eerste verre zeereizen kenden navigators het verband tussen de hoogte van de zon op het midden van de dag - of de poolsterhoogte 's nachts - en de geografische breedte waarop het schip zich bevond. Nadat goede mechanische tijdmeters waren uitgevonden, kon men ook de geografische lengte bepalen door (gecombineerd met een tijdaflezing) de hoogte van een hemellicht in het oosten of westen te meten. De Jacobsstaf is een eerder instrument dat bestaat uit een lange regel van vierkante doorsnee, voorzien van een schaalverdeling voor ieder van de drie, later vier dwarslatten van verschillende lengte, die over de regel schuiven. In de praktijk gebruikte men slechts één dwarslat voor het uitvoeren van een hoekmeting van resp. minder dan 30°, 60° of 90º. De waarnemer houdt de staf met het uiteinde tegen het oog en verschuift de dwarslat tot de onderkant ervan samenvalt met de horizon, de bovenkant met het gepeilde hemellichaam. De gemeten hoek wordt aangeduid op de schaal op het snijpunt van staf en dwarslat. Grote hoogten waren moeilijk te meten, omdat men hemellichaam en kim niet tegelijk scherp kon zien. Hoewel de methode reeds in 1594 werd vervangen door waarnemingen met de zon in de rug (daviskwadrant), bleef de jacobsstaf in gebruik tot het begin van de 19e eeuw. Zie ook sterrenschieten. |
| Jagen | Het voorttrekken van schepen (trekschuiten) aan een lange lijn langs de vaart over het jaagpad. Zie het uitgebreide verhaal onder schippejaag'n. |
Jan Plezier |
Een beetje buiten het kader van deze site, maar als Meppeler mag de schipper dit niet onvermeld laten. Met de salonboot Jan Plezier kan je met familie of vrienden een anders-dan-anders feestje bouwen. Tijdens het varen door het mooie landschap van Nw. Overijssel, langs pittoreske plaatsjes als Giethoorn, Blokzijl, Vollenhove en Zwartsluis, maar ook Kampen, Urk of Deventer, wordt het feestje of bijeenkomst in overleg volledig verzorgd. Natuurlijk kan je in het vakantieseizoen ook individueel opstappen. Een absolute aanrader! 0522-255060 of 0655-113610 |
| Jarvislier | Een zeer slimme
handgedreven braslier (volgens het ontwerp van de Schotse
kapitein J. C. B. Jarvis), waarmee de onder- en beide marsbrassen van een mast
gezamenlijk worden bediend. Hiertoe brengt het met twee zwengels bewogen drijfwerk van
kamraderen drie windassen met elk twee gegroefde konische trommels in beweging. De
verhouding van trommeldiameters is zodanig dat de onderra's verder worden aangebrast dan
de marsera's, hetgeen een betere stand van de zeilen geeft en dat de opgewonden lijbrassen
steeds meer gespannen zijn dan de gelijktijdig aflopende loefbrassen, zodat enerzijds
vrijwel geen loos ontstaat, doch anderzijds de loefbrassen het aanbrassen niet hinderen.
Bij het scherp aanbrassen zal de trommeldiameter het kleinst, en daardoor de vertraging en
uitgeoefende kracht het grootst zijn. Het systeem werkte sterk arbeids- en
mankrachtbesparend. Het kende vooral succes op het einde van de 19e eeuw, toen deze lieren
werden geplaatst op de "P-schepen" van rederij Ferdinand Laeisz in Hamburg. Het
waren de legendarische vrachtzeilschepen als Preussen, Padua, Pamir, en Passat. Ze
vervoerden salpeter uit Chili en tarwe uit Australië en Noordwest-Amerika. Momenteel
wordt de Jarvislier nog gebruikt op o.a. de clipper Stad Amsterdam. Bron: o.m. Maritieme Encyclopedie.
|
| Joggelen | Vroeger bij
geklonken schepen een bewerking van de rand van een scheepsplaat waarbij een doorzetting
ontstaat om een overlap te vormen onder of boven een andere plaat, zodat deze met
klinknagels kan worden verbonden, waarbij aan één zijde, de malkant, glad werk
ontstaat. Als regel gaf deze methode zeer deugdelijk klinkwerk. Een nadeel was dat het
systeem niet op dikke huidplaten kon worden toegepast en moeilijkheden kon opleveren bij
reparatie in havens waar geen joggelmachines waren. Klik hier voor een beschrijving van
andere klinkmethoden.
|
| Jol |
| Jolgetuigd | Als een boot alleen een grootzeil voert en geen fok of kluiver spreekt men van jol- of catgetuigd. Over het algemeen zal de mast ver naar voren staan met een lange giek zodat een relatief groot zeil gevoerd kan worden. De benaming komt van de jol, het wijdverbreide gebruiks- en vissersbootje dat meestal met één zeil was uitgevoerd. |
| Jollenbroek | Een waterdichte zeilbroek tot de oksels, als waadbroek en laarzen inéén ook wel door vissers gebruikt. |
Jolly Roger |
Piratenvlag, boekaniersvlag, bloedvlag. Oorspronkelijk was de aanvalsvlag effen wit, rood of zwart. Wit betekende een achtervolging, waarbij men zich nog over kon geven. Rood, de bloedvlag (soms met zwaard), gaf aan dat iedereen bij weerstand gedood werd en is tevens - waarschijnlijk - de naamgever, want het zou een verbastering zijn van Le Joli Rouge, hetgeen mooi rood betekent. De verbastering zou te verklaren zijn doordat de duivel als bijnaam Old Roger had. Bij een zwarte vlag was er soms nog tijd voor overgave, maar werd ook vaak direct aangevallen. Een zwarte vlag kon ook goed nieuws betekenen voor gevangenen, die dan kans hadden om bevrijd te worden. Vanaf het eind van de 17e eeuw kwam de zwarte vlag met wit doodshoofd en gekruiste beenderen in zwang. Het is de bacalou (kwade geest) uit de Haïtiaanse voodoocultuur welke - als vlag - geïntroduceerd zou zijn door captain William Kidd. Deze Jolly Roger werd door de Hollandse zeevaarders Vrolijke Rogier genoemd. In gevechten werd soms getracht de tegenstander te beinvloeden met het vooruitzicht dat zijn leven zou worden gespaard bij overgave. Dit genade of lijfsbehoud schenken heette "kwartier geven". Een weigering werd aangegeven door "geen kwartier" en betekende na overgave onherroepelijk "voetspoelen" (overboord werpen en laten verdrinken) ook bekend als "over de muur". [Me4] |
Joon |
Een joon is eigenlijk een grote dobber en dient als markeerpunt in het water. Hij bestaat uit een lange stok met aan de ene kant een drijver met daaronder een gewicht en aan de andere kant een vlaggetje. Verbonden met een reddingboei vergemakkelijkt een joon b.v. het terugvinden van een drenkeling bij man over boord. In dat geval zal het man over boord vlaggetje gebruikt kunnen worden. Bij het zien daarvan zullen andere schepen hulp moeten bieden. Joonen worden ook gebruikt als drijvers van de "muur des doods" bij de drijfnetvisserij en het staand net op het IJsselmeer. De markeringsdrijvers tussendoor worden breels genoemd. |
| Jufferblok |
Een jufferblok komt nooit alléén voor, maar in paren. Twee "joffers" tezamen, vormen verbonden door een talreep een ingenieuze manier om het rekkende touwwerk van het staand want te spannen. Tegenwoordig bij staaldraad gebeurt dit met een kabelspanner. Het meest gebruikelijk jufferblok heeft drie gaten waar de talreep op-en-neer doorheen geschoten wordt. Maar er waren naast de wantjuffer ook nog puttingjuffers (om aan een putting vast te maken), stagjuffers (alleen maar gleuven) , spinnejuffers (tot wel zeven gaten) en Romeinse juffers (één gat). Juffer is ook de benaming voor een kabbeling of stroomrafeling die tijdens ebstroom bij ondiepten kan ontstaan. Verder is juffer/joffer de benaming voor een lange dunne paal of spriet. |
| Juilen | Een prachtig onomatopee (klanknabootsing) dat het huilen, gieren en tekeergaan van de stormwind aanduidt.[TvhW] |
| Jurrie | Buiten een jongensnaam is het een (marine?)aanduiding voor noodvoorzieningen aan boord. Jurriemast, jurrietuig... |
| Jijn | Of gijn. De benaming voor een zwaar takelgestel, bestaande uit twee blokken die samen vijf of meer schijven hebben, waardoor een lijn (loper) is geschoren. Dus een twee- en een drieschijfsblok (vijfschijfs- of halfjijn) of twee drieschijfsblokken (zesschijfsjijn). Werd gebruikt voor het inzetten of lichten van masten en ander zwaar werk. Witsen noemt in 1671 een blok met drie schijven een geyn of jeyn, maar heeft het dan niet over een takelgestel. |
|
Heel graag op- of aanmerkingen. |
Op alle materiaal
(layout, tekst en afbeeldingen) rust het auteursrecht van schipper Cees e.a.
Overname van artikelen of delen daarvan is slechts geoorloofd na schriftelijke
toestemming.
Mocht je ondanks
alle in acht genomen zorgvuldigheid menen rechten te kunnen ontlenen
aan in deze pagina gebruikt materiaal, laat de schipper dat dan zo spoedig mogelijk weten.
